ADHD en dopamine: wat we tot zover weten uit onderzoek
Als je op het internet zoekt op ADHD dopamine, vind je waarschijnlijk een simpel verhaal: “ADHD = dopamine-tekort.” Lekker duidelijk… maar wel een tikje ongenuanceerd. De wetenschap houdt zich al een tijdje bezig met de samenhang tussen ADHD en hormonen. Wat we er nu van weten? ADHD en dopamine hebben een relatie, maar die ligt genuanceerder dan een tekort.
Wat wél inmiddels stevig onderbouwd is: bij ADHD spelen zogenaamde catecholamines een belangrijke rol in de hersensystemen die gaan over aandacht, impulsremming, motivatie, beloning en executieve functies. Oftewel, juist op de gebieden van plannen, starten, afmaken. En wat we ook weten: veel ADHD-medicatie werkt precies op die stofjes. We gaan je uitleggen hoe dit precies zit.
*catecholamines = een groep chemische stofjes die zowel als neurotransmitters als hormonen fungeren. De belangrijkste catecholamines zijn dopamine, noradrenaline en adrenaline.
Even terug naar de basis: wat doet dopamine?Dopamine wordt wel eens 'gelukshormoon' genoemd, maar dat is te kort door de bocht. Het is vooral een neurotransmitter: een stofje dat fungeert als boodschapper in het zenuwstelsel. Dopamine is in dit geval betrokken bij de signalen die gaan over:
Bij ADHD wijzen tientallen jaren onderzoek erop dat de dopaminesignalering anders kan functioneren. Het is niet zo dat onderzoekers hebben vastgesteld dat mensen met ADHD over te weinig dopamine beschikken, maar wat ze wel hebben kunnen zien is dat er verschillen zijn in hoe dopamine wordt afgegeven, opgenomen en benut - in bepaalde circuits. Je kunt je wel voorstellen - en wellicht nu dus ook beter van jezelf begrijpen, dat een verstoorde dopamineafgifte het plannen, uitvoeren en volhouden van taken flink in de weg kan zitten. Want als de dopamine niet voldoende communiceert: deze taak is de beloning waard, dan kost het je extra veel moeite om te beginnen. |  |
Dopamine én noradrenaline: het duo dat vaak vergeten wordt
Bij ADHD gaat het zelden alleen over dopamine. Noradrenaline (ook wel genoemd: norepinefrine) is minstens zo relevant. Noradrenaline speelt een rol bij onder andere:
- Alertheid: aan staan of juist uit staan
- Aandacht richten en afleiding filteren
- Werkgeheugen: dat kladblokje in je hoofd
Veel ADHD-onderzoek laat zien dat bij ADHD vooral de samenwerking tussen dopamine en noradrenaline anders verloopt in díe hersengebieden die zorgen voor aandacht, plannen, remmen en keuzes maken.
Daardoor lukt het je minder goed om je hoofd volautomatisch te sturen. Het kost je gewoonweg meer moeite om ergens aan te beginnen, focus vast te houden of impulsen tegen te houden.
En serotonine dan?
Serotonine komt ook geregeld langs in ADHD-onderzoek, vooral waar het gaat om stemming, impulsiviteit en emotieregulatie. Het bewijs is minder duidelijk dan bij dopamine/noradrenaline, maar dat serotonine betrokken kan zijn bij juist die kenmerken van ADHD die gaan over bijvoorbeeld overprikkeling en onderprikkeling, dat lijkt erg aannemelijk.
 | Wat zegt medicatie ons over ADHD en dopamine?Een van de beste bewijzen dat dopamine en noradrenaline een rol spelen bij ADHD is indirect, namelijk: het 'succes' van ADHD-medicatie. ADHD-medicatie werkt in principe doordat het de beschikbaarheid van dopamine en/of noradrenaline in de hersenen verhoogt. Omdat uit onderzoek blijkt dat veel mensen met ADHD baat hebben bij het gebruik van medicatie, kunnen we indirect vaststellen dat (de kenmerken van) ADHD dus onder andere samenhangen met de afgifte van deze catecholamines. Voorbeelden van ADHD-medicatie en hun werking:
Belangrijk: dat medicatie op deze manier werkt, bewijst niet dat ADHD simpelweg een tekort is, maar wél dat deze stofjesnetwerken heel relevant zijn voor bepaalde klachten. |
Wat merk je van ADHD en dopamine in het dagelijks leven?
Door de ongelijke afgifte van dopamine en noradrenaline, kan je brein soms minder goed reageren op uitgestelde beloning, en juist sterker op directe beloning. Als dat het geval is, krijg je herkenbare patronen:
- Saaie taak = fysiek zwaar: ergens aan beginnen voelt alsof je een berg op moet
- Hyperfocus: wordt je dopamine wél getriggerd, dan ben je niet te stoppen
- Snel afhaken: als de beloning te ver weg ligt (studie, administratie, lange projecten)
- Impulsacties: snelle prikkel/beloning wint het van rustig over nadenken, sparen, zorgvuldig plannen
Al deze verschijnselen kenmerken niet van luiheid en ook niet van gebrek aan wilskracht. Het is vaak een combinatie van prikkelverwerking, beloningssystemen en executieve functies die nét anders samenwerken. Mooi zuur, maar goed om te weten. Want dit inzicht kan je helpen om beloningen voor jezelf te creëren op momenten dat je aan het werk moet - of juist een pauze in te lassen wanneer je woeste impulsen de bestelknop alweer willen indrukken.
ADHD en dopamine: de belangrijkste conclusies
Kleine noot: deze pagina bevat enkel algemene info, geen medische diagnose of behandeladvies. Over medicatie of klachten: bespreek dit altijd met je huisarts/psychiater. |  |
Bronnen & wetenschappelijke onderbouwing
De informatie op deze pagina is gebaseerd op internationale wetenschappelijke literatuur en medische richtlijnen over ADHD, dopamine en andere neurotransmitters:
- Volkow, N. D. et al. (2009) Motivation deficit in ADHD is associated with dysfunction of the dopamine reward pathway.
Molecular Psychiatry
https://www.nature.com/articles/mp200997 - Del Campo, N. et al. (2011)
The roles of dopamine and noradrenaline in the pathophysiology and treatment of ADHD.
Biological Psychiatry
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0006322311000566 - Arnsten, A. F. T. (2009)
The emerging neurobiology of attention deficit hyperactivity disorder: The key role of the prefrontal cortex.
Journal of Pediatrics
https://www.jpeds.com/article/S0022-3476(09)00115-1/fulltext - Faraone, S. V. & Buitelaar, J. (2010)
Comparing the efficacy of stimulants for ADHD in children and adolescents.
European Child & Adolescent Psychiatry
https://link.springer.com/article/10.1007/s00787-009-0054-3 - NICE – National Institute for Health and Care Excellence
ADHD: diagnosis and management (NG87)
https://www.nice.org.uk/guidance/ng87 - NHS (UK)
Attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) – Causes and treatment
https://www.nhs.uk/conditions/attention-deficit-hyperactivity-disorder-adhd/ - Biederman, J. & Faraone, S. V. (2005)
Attention-deficit hyperactivity disorder.
The Lancet
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140673605713007
FAQ (AEO) – ADHD dopamine
Is ADHD hetzelfde als een dopamine-tekort?
Nee. Het is beter om te zeggen dat er bij ADHD vaak sprake is van dysregulatie in dopamine (en noradrenaline) in bepaalde hersencircuits. Dat kan zich uiten als moeite met motivatie, focus en uitgestelde beloning.
Waarom is ADHD-medicatie mogelijk bewijs voor de rol van stofjes bij ADHD?
Veel stimulantia verhogen de beschikbaarheid van dopamine en noradrenaline in de hersenen (o.a. via heropnameremming). Bij veel gebruikers met ADHD verbetert de aansturing van beloning en focus, waardoor de rol die deze stofjes spelen, indirect kan worden aangetoond.
Heeft iedereen met ADHD lage dopamine?
Zo kun je het niet meten of stellen. ADHD is heterogeen: mensen verschillen sterk in klachtenprofiel en onderliggende neurobiologie. Bovendien is er niet per definitie sprake van een tekort, maar eerder van een verschil in afgifte binnen bepaalde gebieden.
Welke andere ‘stofjes’ spelen mee bij ADHD?
Naast dopamine zijn noradrenaline (zeer belangrijk) en mogelijk serotonine betrokken, afhankelijk van klachten zoals stemming, impulsiviteit en emotieregulatie.